Ông được xếp vào hàng
“tứ trụ” (Nhất Thước/Nhất Ngoạn – Nhì Trân – Tam Lân – Tứ Quốc) trong
Quốc hội, là người không thích nói suông mà phải xắn tay vào thực hiện,
đó là điều chúng tôi cảm nhận được từ con người ông. Có gần ông, nghe
ông trong những lúc “trà dư tửu hậu” mới hiểu rằng những khao khát cống
hiến của ông cho đời thật là ghê gớm. Và đây là một trong những lần nói
chuyện như thế mà chúng tôi ghi lại được với Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo
Nhân dân Nguyễn Lân Dũng.
Sách giáo khoa là linh hồn của bài giảng. Vâng, vấn đề sách giáo khoa (SGK) hiện nay phải nói là không ổn một chút nào.
Tôi
đi nước nào tôi cũng mua SGK phổ thông, hiện nay tôi có chừng 70 cuốn
SGK sinh học của các nước và tôi giật mình thấy SGK của nước mình không
giống với SGK của bất cứ nước nào.
SGK
Việt Nam dạy cái gì? Xin thưa, dạy tất cả các môn của Đại học Sư Phạm:
Thực vật bậc thấp, thực vật bậc cao, động vật không xương, động vật có
xương, giải phẫu người, giải phẫu động vật, sinh lý người, sinh lý động
vật, sinh thái học, vi sinh học, tiến hóa, di truyền…
Trong
khi đó một nước phát triển như nước Pháp, trong chương trình giáo dục
học sinh phổ thông không dạy chương trình biologie, từ lớp 1 đến lớp 12
nhưng họ có môn “la sienne de la vie”, “sienne de la terre” (khoa học về
sự sống, khoa học về trái đất). Như vậy thay vì họ học về dương xỉ, mộc
bá, quyết… cấu tạo dây thần kinh của thằn lằn, dây thần kinh thỏ… như
chúng ta thì họ dạy những khái niệm rất chung như thần kinh từ vi khuẩn
đến người, dinh dưỡng từ vi khuẩn đến người… còn những thứ mình dậy là
vấn đề của những nhà nghiên cứu, của trình độ đại học.
Mô
hình thứ hai là mô hình giáo dục của Nepal, một nước rất nghèo, nghèo
hơn cả Việt Nam, nhưng giáo dục của họ tuyệt vời. Tôi mua 2 cuốn sách
giáo khoa lớp 11 và lớp 12 mỗi cuốn 700 trang. Với số lượng trang như
vậy chắc học sinh của họ không cần phải học thêm gì nữa. Tại sao họ có
thể dạy sinh học cho lớp 11, 12 với những cuốn sách 700 trang?
Câu trả lời cực đơn giản, nhưng tôi nói không ai nghe!
Đó
là coi lớp 9 và lớp 10 là xong phổ thông. Thế hệ của tôi cũng vậy. Hai
năm lớp 11 và 12 họ chia 4 phân ban: một là quản trị kinh doanh, hai là
khoa học xã hội và nhân văn, ba là toán lý, bốn là hóa sinh. Và mỗi một
chuyên ban lại học 4 môn. Chỉ có ban hóa sinh mới học sinh học, còn 3
ban kia chỉ cần kiến thức sinh học ở bậc phổ thông là đủ. Như vậy mới có
cuốn sách giáo khoa 700 trang dành cho lớp 11 và 12. Lớp 11, 12 gần như
bước đệm, dự bị đại học. Hơn nữa, không có nước nào có một bộ sách giáo
khoa duy nhất như nước ta. Khi ở trong quốc hội, tôi đấu tranh chuyện
này mà không thành công là bởi vì họ nghĩ một bộ SGK còn chưa ra gì
huống hồ nhiều bộ.
Nhưng,
chính là một bộ mới chưa ra gì vì không có cạnh tranh, còn ở các nước
thì rất nhiều bộ SGK. Cũng như không có nước nào có một loại thuốc đánh
răng, và đương nhiên không phải ai cũng làm được thuốc đánh răng vì nó
phải có tiêu chuẩn của Bộ Y tế, cho nên phải có một chương trình chuẩn,
phải dùng được lâu dài, nhiều năm chứ không phải như hiện nay.
Thế nhưng, kiến nghị của tôi cũng không ai nghe!
Xây
dựng một chương trình chuẩn đâu có khó. Tôi không đồng ý với cách Nhà
nước chuẩn bị đến 2015 mới bắt đầu đổi mới toàn diện chương trình giáo
dục, làm thử vài năm rồi mới viết sách giáo khoa, rồi lại thử nghiệm vài
năm nữa… đến lúc đó chắc thế hệ chúng tôi đã hai năm mươi rồi. Tôi cũng
không hiểu tại sao không giao việc này cho các Hiệp hội chuyên ngành để
chỉ cần trong một năm có thể hoàn thành Bộ Chương trình Giáo dục phổ
thông trước khi đưa ra thảo luận rộng rãi, sau đó có thể thông qua tại
một Hội đồng đủ quyền lực cấp Nhà nước. Hội sinh học chúng tôi sẵn sàng
chỉ với điều kiện cho chúng tôi xin những chương trình dạy học của một
số nước. Việc đó cực dễ hỏi Đại sứ quán nào người ta cũng có thể cho
ngay.
Để cho các hội chuyên
ngành tham gia viết SGK là điều nên làm, và họ sẽ mời những người dạy
lâu năm cùng tham gia. Như vậy SGK phải là chuyện của các nhà khoa học
hay nhóm các nhà khoa học, của các thày giáo hay nhóm thày giáo… khi đã
có một chương trình chuẩn rồi. Và cuốn nào hay thì người ta dùng. Chỉ
tập chung làm một việc đó thôi cũng đủ tạo ra một bứt phá rõ rệt trong
sự nghiệp chấn hưng giáo dục. Một câu chuyện rất đơn giản đó nhưng…
Tôi nói cũng không ai nghe, không ai làm!
Học
sinh của chúng ta đâu có kém, bằng chứng là đã có lần tôi ngạc nhiên và
vô cùng phấn khởi khi dự một buổi lễ trao phần thưởng ở một trường Dược
khá nổi tiếng ở bang California khi những em học sinh lên lĩnh phần
thưởng đa phần là người Việt. Như vậy người Việt Nam không kém nhưng
chương trình học của người Việt không tốt, SGK không tốt mà ở bậc đại
học lại càng không tốt. Các trường Đại học lại mở ra quá nhiều mà không
có SGK. Hiện nay nước ta có khoảng 400 trường Đại học cao đẳng, dự kiến
đến năm 2020 có đến 600 trường, tôi nghĩ rằng nếu như thày không đủ
trình độ để giải quyết những vấn đề của xã hội thì mở ra nhiều trường
như vậy để làm gì. Ví dụ như ngành môi trường chẳng hạn. Giải quyết các
vấn đề về rác thải, nước thải, ô nhiễm… đến thày các em còn chả làm được
huống hồ sinh viên mới ra trường.
Môi
trường chỉ là một ví dụ thôi, các ngành khác cũng vậy, phải có các thày
là các nhà khoa học giỏi mới có thể đào tạo ra các chuyên gia, còn nếu
các thày còn chưa đủ điều kiện để giải quyết các vấn đề của ngành đó thì
có đào tạo ra một loạt cử nhân cũng chả giải quyết được gì. Chi bằng ta
nên mở nhiều trường đào tạo về ngoại ngữ, vì thích học đại học là
nguyện vọng chính đáng của mọi người, và thậm chí cả nước được đào tạo
về ngoại ngữ cũng chả sao. Tôi quen một người bạn là người đầu tiên làm
ra cái bẫy dính chuột, tôi hỏi anh lấy đâu ra công thức? Anh bảo, trên
mạng internet đầy. Bây giờ cái gì đã qua thời kỳ bảo hộ tác quyền người
ta đều công bố hết. Như vậy, chỉ cần biết ngoại ngữ có thể trở thành nhà
kinh doanh. Thà thế còn hơn đào tạo những chuyên ngành mà cả thày và
trò đều không đủ trình độ để giải quyết các vấn đề xã hội. Dẫn đến việc
rất nhiều sinh viên ra trường phải đi tiếp thị mì tôm, thuốc lá, bán chè
chén vỉa hè... Đấy là chuyện đau lòng.
Không có ngành công nghiệp vi sinh vật chúng ta không bứt phá lên được về kinh tế đâu! Tôi nói mà cũng không ai nghe…
Trong
lĩnh vực vi sinh vật học, chúng tôi có hợp tác với Nhật bản để tìm ra
các vi sinh vật mới, có một điều rất lạ là nếu như họ cần phải đi tìm
một loài mới nào đó thì sẽ rất vất vả nếu họ đến các nước Châu Á song hễ
cứ sang Việt Nam thì chỉ trong khoảng 2 tháng là bao giờ cũng tìm được
rất nhiều loài mới… Tôi vẫn nói đùa rằng, có lẽ tại nước tôi bẩn quá
chăng?
Thật ra không phải thế.
Điều này xuất phát từ chỗ điều kiện khí hậu của nước ta nằm giữa khí hậu
nhiệt đới với ôn đới, mặt khác nước ta lại có những khu rừng nguyên
sinh mà tại đó chúng tôi chỉ cần lấy một cục đất bằng ngón tay thôi rồi
cùng với những chuyên gia Nhật bản chúng tôi phân lập lựa chọn… Vậy mà
tôi đã từng bị những người xấu tính vu cho là bán bí mật quốc gia, và
tôi đã phải giải thích với những đồng chí lãnh đạo rằng đó chỉ là một
cục đất không phải cái cây hay con vật. Nếu tôi không hợp tác thì họ
cũng đút túi đem về tự làm và mình chả được gì. Chi bằng mình hợp tác
cùng nghiên cứu, hai bên cùng được hưởng thành tựu từ việc tìm ra những
vi sinh vật mới. Chỉ tiếc rằng mình chưa có ngành công nghiệp vi sinh
vật, nên dù biết cái chủng này hay lắm, nó sinh ra chất này, chất kia,
nhưng biết để đấy thôi vì… lấy đâu ra nhà máy mà sản xuất. Đất nước ta
gần 90 triệu dân mà đến nay chưa sản xuất ra được một miligam kháng sinh
hay vitamin nào, tất cả đều phải nhập khẩu. Điều đó thật vô lý và đáng
tiếc. Trong khi đó ngành công nghiệp vi sinh vật là một ngành công
nghiệp đem lại lợi nhuận cực kỳ lớn cho đất nước.
Cho
đến nay, ngành công nghiệp vi sinh vật của chúng ta chỉ xoay quanh 3
lĩnh vực: Đó là bia (chúng ta xứng đáng là cường quốc Bia). Tiếp đến là
bột ngọt (nhưng là toàn nằm trong tay các công ty nước ngoài, họ chỉ lấy
sắn, gỉ đường của chúng ta để làm ra bột ngọt. 1 lít dịch lên men làm
được 150g bột ngọt. Mỗi nồi lên men vào khoảng 1000 lít, mà mỗi nhà máy
của họ có khoảng 700 nồi lên men, như vậy mỗi ngày họ làm ra biết bao
nhiêu tiền). Thứ 3 là Vaccin. Đây là lĩnh vực mà chúng ta đã làm được
khá nhiều việc do được Nhà nước tập trung đầu tư nghiên cứu. Việt Nam đã
tự túc được khá nhiều loại vaccin, kể cả những vaccin thế hệ mới sử
dụng tái tổ hợp gen. Đó là minh chứng điển hình cho khẳng định của tôi
là: Nếu đầu tư nghiêm túc cho lĩnh vực vi sinh vật học thì chúng ta sẽ
gặt hái được rất nhiều thành công.
Ngoài
3 lĩnh vực trên, chúng ta không phát triển thêm bất cứ sản phẩm nào từ
vi sinh vật và đó là điều đáng buồn. Có những thứ rất đơn giản, rất thực
tế, dễ làm mà chúng ta không làm. Tôi nói ví dụ như vấn đề số người mắc
căn bệnh ung thư hiện nay của chúng ta tăng lên một cách đáng sợ. Vậy
tại sao số lượng người bị ung thư lại tăng lên nhiều như vậy? Trong rất
nhiều nguyên nhân có một nguyên nhân mà dường như ai cũng biết, song
đành phải cố quên đi. Đó là việc chúng ta đang phải ăn rất bẩn, ăn phải
rất nhiều chất gây ung thư có trên các loại rau cỏ, thực phẩm… Tôi đã
từng kiến nghị với Bộ Y tế một vấn đề mà chưa được giải đáp đó là
Tương.
Tương
là món ăn truyền thống rất ngon, đặc biệt là Tương Bần. Tôi đã phải về
tận Hưng Yên để xem người ta làm tương như thế nào và tôi thấy sợ cách
làm của người dân nơi đây.
Về lý
thuyết cách làm tương là ngâm gạo nấu thành xôi sau đó đổ vào nong, chờ
lên nấm mốc đó chính là nấm Aspergillus Oryzae một loại nấm tốt men cao
chuyển hóa bột thành đường, chuyển hóa đậu tương thành axit amin. Nhưng
khi tôi nhìn vào cái nong của họ thì thấy rằng không phải chỉ có
Aspergillus Oryzae mà trăm thứ bà rằn, xanh đỏ tím vàng đủ các loại nấm.
Trong đó có một loại nấm có tên là Aspergillus Flavur sinh ra độc tố
Aflatoxin cực nguy hiểm có thể gây tổn thương hệ thần kinh trung ương,
tim, phổi và sinh ra một số chất độc hại khác. Ngay những người có
chuyên môn như chúng tôi cũng không thể phân biệt được 2 loại nấm
Aspergillus Oryzae và Aspergillus Flavur vì chúng rất giống nhau. Tôi có
đề nghị một bà cụ, người khá nổi tiếng vì đã từng được huy chương vàng
về làm tương là: cho chúng tôi làm thử một mẻ, với điều kiện là… hãy để
chúng tôi giặt nong.
Bà ấy nhìn
tôi từ đầu đến chân giống như người ở hành tinh khác đến. Bà nói: Chúng
tôi làm tương đã mấy đời nay, và bí quyết của chúng tôi là không giặt
nong, đồ xôi xong là đổ ra nong ngay.
Tôi
nói với bà, điều này quá nguy hiểm và thuyết phục bà cứ cho chúng tôi
giặt nong, nếu hỏng chúng tôi sẽ đền toàn bộ chi phí cho bà, cuối cùng
bà cũng đồng ý. Tôi lấy ra một gói bao tử nấm Aspergillus Oryzae do
chúng tôi sản xuất (có giá là 1000 đồng/gói) và nhờ bà đồ xôi rồi rắc
bao tử vào. Chúng tôi để lại số điện thoại và ra về. Hai ngày sau, bà
gọi điện thoại cho tôi bảo: Bác ơi, chưa lần nào mà mốc nó lại lên đều
và đẹp như thế.
Tôi tin là bà nói
đúng, vì chúng tôi đã cấy hàng tỉ bao tử nấm vào mà lại chỉ toàn là nấm
Aspergillus Oryzae đã được kiểm nghiệm và nghiên cứu kỹ.
Qua
chuyện này, tôi kiến nghị với Bộ Y tế là cho kiểm tra Aflatoxin ở các
mẫu tương được bán trên thị trường. Để kiểm tra cũng rất đơn giản vì nó
phát huỳnh quang khi chiều tia tử ngoại vào.
Nhưng tôi nói cũng không ai nghe, cho đến hôm nay cũng không ai làm!
Một
chuyện nữa tôi thấy cũng khá hài hước. Trên TV ngày nào cũng ra rả
quảng cáo các loại nước mắm không có vi khuẩn. Điều này thật buồn cười,
chả có nước mắm nào có vi khuẩn vì nồng độ muối như vậy lấy đâu ra vi
khuẩn. Còn nhớ đợt dịch tả năm nào cứ đổ cho thủ phạm là mắm tôm. Tôi đã
nói trước Quốc hội: không phải do mắm tôm, vì với nồng độ muối của mắm
tôm, không có vi khuẩn nào sống được, nhất là vi khuẩn tả là vi khuẩn
không có bao tử thì chết ngay, nên không thể đổ tội cho mắm tôm được. Và
kết luận phải chôn các bể mắm tôm ở các làng làm mắm tôn đã gây thiệt
hại kinh tế rất lớn cho người dân nhưng về mặt khoa học lại không đúng.
Tôi
cũng đã từng kiến nghị với đồng chí Chủ tịch thành phố Hà Nội về vấn đề
rau sạch. Một lần tôi được một đồng chí lãnh đạo của Hà Nội đưa đi thăm
vùng trồng rau sạch, tôi hỏi anh căn cứ vào đâu để cho là rau này sạch.
Anh bảo: Tôi đã ký hợp đồng với họ rồi, họ đã cầm bao nhiêu tiền rồi và
cam kết là 5 ngày trước khi hái rau không phun thuốc…
Tôi cười bảo: Thế mà anh cũng tin được à?
Sâu
chỉ trong một đêm là nó phá tan cả ruộng, họ chỉ nói vậy thôi chứ không
thực hiện đâu. Một nguyên lý quá đơn giản là không có bướm thì không có
sâu nên chỉ cần làm nhà lưới là giải quyết được vấn đề. Với nông dân
chỉ cần trang bị đầy đủ nhà lưới, lo đầu ra cho sản phẩm và thuê họ làm
với giá hợp lý là giải quyết được ngay vấn đề về rau sạch. Đấy cũng là
một việc không hề khó, mà chúng ta không làm được. Ngoài cách làm này ra
không thể tin được vào bất kỳ một loại rau sạch nào khác. Mọi người
đừng bao giờ tin khi ra chợ các bà bán rau nói rau của họ bị sâu cắn lỗ
chỗ nghĩa là không hề có thuốc sâu. Đó chẳng qua là “bài” của các tay
đầu nậu, họ xui nông dân hãy để cho sâu cắn một ít rồi phun thuốc. Thậm
chí có bà bán rau còn dấu một ít sâu trong túi thỉnh thoảng bắt vài con
cho bò lổm ngổm trên rau…
Điều này là quá nguy hiểm mà tôi nói thì không ai nghe, và không ai làm cả…
Tại
sao chúng ta không nghiên cứu những vấn đề rất cụ thể ví dụ như thuốc
trừ sâu sinh học an toàn tuyệt đối với người nhưng diệt sâu rất hiệu
quả. Khi trồng rau trong nhà lưới, mà có những vi khuẩn nhỏ vẫn lọt qua
nhà lưới như con bọ nhện chẳng hạn, thì sẽ dùng thuốc trừ sâu sinh học.
Hay
một ví dụ khác là hiện tượng ô tô, xe máy đang đi tự dưng bốc cháy gây
hoang mang trong dư luận thời gian gần đây nhưng người dân không biết
hỏi ai. Người thì bảo do chuột cắn, người bảo xăng có methanol, người
bảo vấn đề tâm linh… và chẳng ai nghiên cứu về vấn đề này cả.
Như
vậy tôi cho rằng phải có những cơ quan được giao nhiệm vụ nghiên cứu và
chịu trách nhiệm trả lời về những vẫn đề thuộc phạm vi nghiên cứu của
mình. Phải có những phòng nghiên cứu chuyên đề cấp nhà nước. Ví dụ như
về vi sinh vật, tôi xin đảm bảo, hỏi chúng tôi về vấn đề vi sinh vật học
chúng tôi sẽ trả lời được. Nếu chúng tôi không trả lời được, chúng tôi
sẽ hỏi bạn bè quốc tế, chúng tôi có quan hệ với tất cả các viện nghiên
cứu lớn trên thế giới. Cũng tương tự như vậy đối với các lĩnh vực khác.
Tôi mong muốn nhà nước phải xây dựng những lực lượng nghiên cứu chuyên
nghành để giao nhiệm vụ và đề tài nghiên cứu. Không bứt phá về khoa học
thì sẽ không bao giờ theo kịp các nước khác ngay cả mục tiêu cho đến năm
2020 sẽ trở thành nước có nền công nghiệp hiện đại cũng là điều rất
khó.
Với những ví dụ trên có thể
thấy rằng không thiếu gì đề tài nghiên cứu mà chúng ta phải đổi mới
hoạch định chính sách khoa học bằng cách là chỉ định thầu chứ không phải
đấu thầu như hiện nay. Chúng ta phải xây dựng những lực lượng nghiên
cứu để nhà nước cần việc gì, giao việc đó cho bộ phận có nghề. Còn đấu
thầu hiện nay đang dàn trải lung tung và không bứt phá lên được. Nếu
chúng ta sử dụng tốt 600 triệu dolla dành cho nghiên cứu khoa học (một
con số rất nhỏ so với thế giới, nhưng lại là một con số rất lớn với
những người làm khoa học ở Việt Nam) chúng ta giải quyết được rất nhiều
việc. Sắp tới chúng đang cố gắng để lập một xưởng sản xuất các sản phẩm
công nghệ cao ví dụ như cái taq polymerase là cái mà lâu nay chúng ta
phải nhập để cho các máy PCR với giá rất đắt, chúng tôi đã làm thử với
giá rẻ hơn Mỹ 10 lần thế mà tại sao chúng ta không làm mà phải đi mua do
đó chúng tôi sẽ cố gắng làm ra những sản phẩm công nghệ cao để nuôi
nhau. Và tôi nói thật, tôi rất tiếc, lẽ ra Nhà nước phải giúp chúng tôi
vì đó là mô hình rất hay. Các nhà khoa học không cần tăng lương, mà
chúng tôi biết cũng không thể tăng lương được (hiện nay gần 9 triệu
người ăn lương thì làm sao mà chúng tôi hy vọng được tăng lương)… Nhưng,
ngay cả điều này tôi cũng đã kiến nghị mà… không ai đầu tư cả!
